Ο ευρωπαϊκός θρύλος που προκαλούσε για αιώνες
τρόμο αλλά και φοβερή... περιέργεια
Ένας συναρπαστικός θρύλος που έχει τις ρίζες του βαθιά πίσω στο χρόνο και που για αιώνες συνόδευε τις ζωές των ανθρώπων, θέλει κάπου εκεί μέσα στη νύχτα των Χριστουγέννων, μόλις οι καμπάνες αρχίζουν να σημαίνουν, τα ζώα να αποκτούν φωνή.
Να αποκτούν για μόλις λίγα λεπτά μιλιά ανθρώπινη κι εκεί μέσα στους στάβλους, να ακούγονται ιστορίες που όμως δεν φέρνουν πάντα χαρά…
Πρόκειται για έναν ευρωπαϊκό θρύλο, ο οποίος, αποτελεί ένα από τα πιο περίεργα κεφάλαια της χριστουγεννιάτικης λαογραφίας. Από τα παγωμένα χωριά της Σκανδιναβίας έως τα λιβάδια της Κεντρικής Ευρώπης και τα χωριά της Γαλλίας, η πίστη πως τα ζώα μπορούν και μιλούν τα μεσάνυχτα της Αγίας Νύχτας ήταν κάποτε πολύ διαδεδομένη.
Η συγκεκριμένη παράδοση έρχεται από τόσο παλιά, πριν ακόμα και από τον χριστιανισμό, ενώ σύμφωνα με τους λαογράφους πιθανότατα ξεκίνησε από τις παγανιστικές δοξασίες του χειμερινού ηλιοστασίου. Οι αρχαίοι λαοί μάλιστα, πίστευαν πως κάτι μαγικό συνέβαινε εκείνες τις νύχτες, ικανό να σπάσει τα όρια ανάμεσα στον κόσμο των ανθρώπων και αυτόν των ζώων.
Τα χρόνια πέρασαν και η διάδοση του χριστιανισμού, στάθηκε η αιτία να προσαρμοστεί ο θρύλος σε νέα δεδομένα. Η νύχτα της γέννησης του Χριστού, που σύμφωνα με το Ευαγγέλιο συνέβη σε έναν στάβλο, ήταν το ιδανικό σκηνικό. Όπως σημειώνει ο Clement A. Miles στο κλασικό έργο του Christmas in Ritual and Tradition, Christian and Pagan, η ιδέα ότι τα ζώα μιλούν τα μεσάνυχτα της παραμονής, συνδέθηκε στενά με τον στάβλο της Βηθλεέμ. Tα ζώα, που ήταν μάρτυρες του θείου γεγονότος, λαμβάνουν από τον Θεό για λίγη ώρα τη χάρη της ομιλίας, για να υμνήσουν το νεογέννητο Θείο Βρέφος.
Η τιμωρία όσων κρυφακούν τα ζώα που μιλούν
Πιστεύοντας ακράδαντα πως κανείς δεν μπορεί να ακούσει τα ζώα να μιλούν χωρίς να τιμωρηθεί σκληρά, ο θρύλος σκόρπιζε για αιώνες τόσο τον φόβο όσο όμως και την επίμονη περιέργεια.
Η νορβηγική λαϊκή παράδοση μάλιστα, αναφέρεται σε μια νεαρή κοπέλα που η έντονη ανάγκη της να μάθει επιτέλους τι μπορεί να λένε τα ζώα την νύχτα των Χριστουγέννων, την οδήγησε να κρυφτεί μέσα στο στάβλο. Η τιμωρία της όμως που παρέβη το όριο μεταξύ του ανθρώπινου και του υπερφυσικού της στέρησε την φωνή της.
Στην Γαλλία πάλι, πίστευαν ότι τα ζώα ως άλλοι προφήτες εκείνη τη νύχτα μπορούσαν να προβλέψουν προβλήματα υγείας, κακοτυχία ακόμα και τον πιθανό θάνατο των ιδιοκτητών τους. Για τον λόγο αυτό οι χωρικοί λίγες ημέρες πριν, στην προσπάθειά τους να κρατήσουν ικανοποιημένα τα ζώα τους και να αποσπάσουν θετικές προφητείες, τους συμπεριφέρονταν όμορφα και τους παρείχαν περισσότερη τροφή.
Στη Λιθουανία, η παράδοση θέλει τα ζώα να επιλέγουν να μιλήσουν και να επικοινωνήσουν μόνο με την αγνότερη εκδοχή του ανθρώπου. Επέλεγαν λοιπόν μόνο τα παιδιά αποκαλύπτοντάς τους γεγονότα από το μέλλον.
Μήπως ο θρύλος τελικά εξυπηρετούσε αγνούς σκοπούς;
Όπως είναι γνωστό, στην αγροτική Ευρώπη του Μεσαίωνα, τα ζώα αποτελούσαν “εργαλεία” για την επιβίωση των οικογενειών. Έπρεπε λοιπόν να είναι γερά και να τυχαίνουν της ύψιστης προστασίας και περιποίησης, για να μπορούν να αντέχουν στη σκληρή δουλειά.
Η πίστη λοιπόν, ότι αυτή την μαγική νύχτα τα ζώα μπορούν να μιλήσουν, να κρίνουν θετικά ή αρνητικά τους ανθρώπους και να επηρεάσουν σε ένα βαθμό το μέλλον τους, λειτουργούσε ως σημαντική υπενθύμιση της ευθύνης που έχουν οι ιδιοκτήτες τους απέναντί τους, για την τήρηση των απλών κανόνων ευζωίας τους.
Για τον λόγο αυτό, από τις φάρμες της Πολωνίας μέχρι τα βοσκοτόπια της Ελβετίας, οι αγρότες εκείνη τη νύχτα καθάριζαν τους στάβλους και φρόντιζαν όσο περισσότερο μπορούσαν τα ζώα τους.
Ο θρύλος αρχίζει να …. ξεθωριάζει
Επί αιώνες, κυρίως άνθρωποι τις υπαίθρου, πίστευαν ότι τα ζώα μιλούν και φρόντιζαν στην διάδοση του θρύλου από γενιά σε γενιά.
Η εξέλιξη όμως της επιστήμης και του ορθολογισμού έβαλε “φρένο” σιγά-σιγά σε τέτοιες δοξασίες. Η παράδοσης άρχισε να ξεθωριάζει, ο κόσμος αναζητούσε αποδείξεις και τεκμήρια για να πειστεί και ο μύθος των ζώων που μιλούν έγινε μια ανάμνηση.
Βέβαια σε ορισμένες απομονωμένες περιοχές της Σκανδιναβίας και της Κεντρικής Ευρώπης η πίστη αυτή επιβίωσε μέχρι τον 19ο αιώνα.
Στην πορεία παρέμεινε ως ένα παραμύθι που οι παππούδες εξιστορούσαν στα εγγόνια τους και με αυτό τον τρόπο μετατράπηκε σε μια γλυκιά παράδοση, χωρίς να εμπεριέχει τον φόβο για τα μελλούμενα.
Η εξέλιξη…
Ακόμα και σήμερα, σε κάποιες παραδοσιακές οικογένειες της Σκανδιναβίας επιμένουν να κρατούν “ζωντανό” τον μύθο ως έθιμο. Λίγο πριν τα μεσάνυχτα, οι γονείς σβήνουν τα φώτα και ζητούν από τα παιδιά να κάνουν ησυχία και να προσπαθήσουν να ακούσουν τα ζώα. Εκείνα, κλείνουν τα μάτια και πολλές φορές αφηγούνται φανταστικές ιστορίες που άκουσαν από τους φίλους τους τα ζώα.
Για να τα ακούσουν όμως, πρέπει η καρδιά να είναι η ανοιχτή, γεμάτη αγάπη για την φύση και τα πλάσματά της. Έτσι, με έναν άτυπο τρόπο ακόμα στις μέρες μας, βασιζόμενοι σε έναν πολύ παλιό θρύλο που ο χρόνος πλέον τον έχει ξεθωριάσει, καλλιεργούν την ιδέα της συμπερίληψης και του σεβασμού για κάθε ψυχή που μοιραζόμαστε τον ίδιο πλανήτη.
Της Δήμητρας Βέλμαχου
